|
| |
Институционалниот склоп на вториот столб: ЗНБП и ЕБОП
|
Почетоци: ЕПС |
За развојот на вториот столб,
на Заедничката надворешна и безбедносна политика (ЗНБП), веќе во
основниот курс 2 видовме дека со напреднатиот процес на интеграција
произлезе и потребата од подобро усогласување по
надворешно-политички прашања.
Прв договор по
однос на ова беше направен во
1970
година.
Во него беше
утврдена следната институционална рамка за т.н. Европска политичка
соработка
(ЕПС).
Од
одлучувачко значење за нашиот контекст е тоа што се работеше за
чиста меѓудржавна соработка на државите-членки на ЕЗ,
која
беше стриктно поделена од ЕЗ,
бидејќи некои од овие држави-членки, особено Данска и Велика
Британија со своите силно
врежани темелни меѓувладини позиции
за
ЕЗ, јасно го бараа тоа.
Како
модус на одлучување важеше едногласноста, исто како што е случај и
со традиционалната меѓународна соработка;
содржински стануваше збор за една лабава размена на информации и, по
потреба, усогласување на позициите.
Други важни граничници беа Единствениот европски акт, кој меѓусебно
ги поврзуваше ЕЗ и Европската политичка соработка (ЕПЗ), како и
Договорот од Мастрихт со основањето на една ЗНБП како втор столб на
Унијата. Сега ќе ја разгледаме институционалната конструкција на
вториот столб. [Почеток
на страна]
|
|
ЗНБП во
Договорот од Мастрихт |
На сликата се прикажани неколку значајни понатамошни
развои, околу 20 години по воведувањето на ЕПЗ.
Тука, како прво, спаѓа тесната поврзаност со ЕЗ, која
меѓу другото, се покажува во учеството на
Комисијата
како и во фактот што политичкиот комитет, еден дел од
меѓудржавната соработка на ЕПС, повеќе не му ги предава
своите предлози директно на Советот на министри за
надворешни работи, туку тоа се случува преку Комисијата
на постојани претставници, институционален дел на
столбот на ЕЗ. Освен тоа, расположивиот инструментариум
на дејствување (десна страна на сликата) беше значително
проширен; сепак, при негово користење и понатаму е
потребна едногласност.
[Почеток
на страна]
|
|
Детерминанти на институционалната конструкција на ЗНБП |
Тоа нè
доведува до прашањето што постојано не придружуваше
во текот на тематскиот комплекс, имено прашањето за
централните определувачки фактори на процесот
на интеграција, значи прашањето за детерминантите на
надворешно-политичката соработка. А тука кон
почетокот на 90-тите години сè
уште се појавува енормно врежувачката сила на
факторите, кои уште од почетокот ја придружуваат и
влијаат врз надворешно-политичката соработка, имено
различните темелни позиции за националниот
суверенитет, а оттаму до обликувањето на
надворешно-политичката соработка како и посебни
надворешно-политички ориентации.
Тие не можеа да ги спречат другите детерминанти
да остават свои траги како на пример промените
на меѓународното опкружување, а заедно со
тоа и новите, неодминливи предизвици или во
меѓувреме повеќедецениската пракса на
заедничка надворешна политика.
Состојбата во посебни држави-членки, нивните
темелни позиции за ЕУ и прашањето на
суверенитетот на националната држава како и
постоечките разлики во кругот на деветте односно
12-те се погрижија за тоа
промените да станат возможни
само со мали чекори. Тие
придонесоа, владите честопати да се
противставуваат, да се појавуваат проблеми во
реализацијата и истите постојано да бидат
ревидирани.
|
|
ЗНБП во
Договорот од Амстердам |
Ова се
покажува и во одредбите за ЗНБП во Договорот од Амстердам, кој влезе во
сила на 1 мај 1999. Се ангажира еден „висок претставник за ЗНБП“ (Хавиер
Солана), кој конечно и даде лице на европската надворешна политика и
кому му придаде единица за стратешко планирање и рано предупредување,
која понатаму требаше да обезбеди рано препознавање на развои што се
релевантни за ЗНБП, а со тоа требаше и да го промени силно реактивниот
карактер на европската надворешна политика.
Покрај
тоа, одлуките се олеснети со тоа што, со воздржаноста од гласање не се
спречува донесувањето одлуки; сепак, тука изостанува навистина потребниот
премин кон мнозинско одлучување од тукушто наведените причини. Но,
внимание заслужува тоа што откако ова со децении беше остра
„табу тема“ во
надворешно-политичката соработка на државите-членки на ЕЗ, безбедносната
и одбранбената политика, иако на почетокот срамежливо, започнаа да
играат своја улога.
[Почеток
на страна]
|
|
Развој
на ЕБОП |
Токму овој сектор продолжи да се развива со зачудувачка брзина во периодот 1998-2001 и тоа во суштина надвор
од големите ревизии на Договорот од Амстердам и Договорот од Ница и
доведе до Европската безбедносна и одбранбена политика (ЕБОП), тоа
значи дека му придодаде на ЗНБП и една воена рака. Опишувањето на
ваквиот развој во детали би ја преминало овде расположивата рамка, а
и не е неопходно во поглед на нашата зададена цел; овде сакаме да
дознаеме нешто повеќе за институционалното обликување на 2 столб и
неговата позадина.
|
|
ЗНБП и
ЕБОП според Договорот од Ница |
Ваквото
институционално обликување според Договорот од Ница може да се прикаже
на следниот начин.
[Почеток на страна]
|
|
ПБК |
Од политичкиот комитет на ЕПС, според Договорот од Ница
(член 25) се создава Политички и безбедносно-политички
комитет (КПБ). Тој се занимава со сите аспекти на ЗНБП и
истовремено треба да дејствува како „мотор“ на ЗНБП и ЕБОП.
ПБК ги набљудува случувањата што се релевантни за ЗНБП и
ЕБОП (функција на анализирање за, врз основа на анализи, да
му даде на Советот за општи работи (Советот на министри за
надворешни работи) препораки за обликувањето на политиките
(подготовка за одлучување). Понатаму ПБК врши надзор на
имплементацијата на договорените политики (контрола на
имплементација) и претставува спојка за размената на
информации помеѓу различните институции и актери вклучени во
ЗНБП/ЕБОП, вклучувајќи го и НАТО (функција на спојка).
Значи, оваа институција доживеа јасно поважна позиција со
Договорот од Ница.
|
|
Комисија
за граѓански аспекти на управувањето со кризи |
Уште
од јуни 2000 постои нова граѓанска институција на ЗНБП – Комисијата
за граѓански аспекти на управувањето со кризи.
Таа произлегува од
изменетиот поим за безбедност со тоа што третира аспекти од
превенцијата од кризи и изработува планови за соочување со кризите
со граѓански средства.
Соодветните предлози ги доставува до ПБК. Комисијата е исто така
застапена во оваа комисија. На тој начин се создава поврзаност со
столбот на ЕЗ, во кој исто така постојат потенцијали за граѓанско
управување со кризи.
|
|
нови
воени институции |
На
крајот би сакале да ги погледнеме двете нови воени институции:
Воената комисија на ЕУ (ЕУВК) и
Воениот штаб на ЕУ
(ЕУВШ).
[Почеток
на страна]
|
|
Воена
комисија |
Воената комисија
го
претставува највисокиот воен гремиум на Советот и ги води
сите воени активности. За ПБК тој презема советодавна
функција во воените работи и му пропишува
регулативи на Воениот штаб. ЕУМК е составена од шефовите на генералните
штабови на државите-членки. Раководството го презема генерал
со четири ѕвезди односно адмирал, кој е именуван од Советот
за мандат од три години.
|
|
Воен
штаб |
Воениот штаб
(ЕУВШ), слично како и ПБК,
поседува аналитички и планирачки функции во поглед на
исполнувањето на задачите од Петерсберг. Во овој контекст тој конкретно
се занимава со рано предупредување, проценка на состојбата и стратешко
планирање. За да може ефективно да ја исполнува оваа функција, тој е во
контакт со националните штабови и НАТО. ЕУВШ како генерална дирекција е
сместена во Секретаријатот на Советот и вработува
стотина лица. |
|
Институционалниот склоп на вториот столб: биланс |
По
претставувањето и анализата на оваа збунувачка шареноликост на
институциите во вториот столб и нивната уште посложена интеракција
најпрво треба уште еднаш да потсетиме, што всушност нас нè
интересира. Важно е да се документира особено институционалното
поставување на ЕУ, нејзиниот нов изглед, и тоа во целата нејзина ширина,
што ќе значи и во вториот столб. Важно е исто така да се стави јасно до
знаење, од каде доаѓа овој сложен нов вид , која баш и не ја прави
соработката толку едноставна, за да можеме на тој начин да научиме како
подобро да го разбереме процесот на интеграција.
По однос
на ова треба да констатираме дека во ЗНБП и во ЕБОП по однос на
институционалното ниво навистина се одеше по друг пат во споредба со
првиот столб, кој во временскиот пресек се карактеризира со голема мерка
на развој кон супранационалност. Да помислиме на големиот број здружени
политички полиња, активната улога, која ја завземаат Комисијата и
Европскиот парламент, или толку одлучувачките пресуди на Европскиот суд,
кои ја промовираа супранационалноста.
Сево
ова очиглено не можеме да го најдеме во вториот столб. Од ЕПЗ до Ница, а
и потоа, имаше забележителен развој во насока на проширување на задачите
како и институционално диференцирање на соработката. Но, очиглено
изостана квалитативен отскок, како на пример во монетарната политика.
Многу повеќе може да се забележи едно „еден до друг“ или „еден со друг“
на меѓудржавни и супранационални елементи, при што првоспоменатите и
понатаму јасно доминираат. Помислете само на тоа дека, како и дотогаш,
мора да се одлучува едногласно.
Причината за тоа е очигледно областа за која тука станува збор, имено
надворешната политика, ако не
во класичен домен на
една суверена национална држава, тогаш во врска со темелните позиции за
обликување на соработката на ЕУ, што е длабоко врежано во политичката
култура на посебните држави-членки. Ова не можеше да спречи огромните
функционални притисоци, како на пример развојот во поранешна Југославија,
вклучувајќи ја војната во Косово да остават јасни траги во смисла на
вклучувањето на одбранбената политика. Но, тоа доведе до појавата,
ваквото вклучување да ја завземе сложената форма што Ви ја прикажав во
овој дел. |
[Автор: Проф.
Др.
Волфганг Шуман]
[Почеток
на страна]
|
