|
| |
Faza 1: Nga kėrkesa e parė
pėr anėtarėsim e Britanisė sė Madhe deri nė zgjerimin EFTA
Zgjerimi verior

|
1961:
Kėrkesa e parė pėr anėtarėsim e Britanisė sė Madhe |
Faza e procesit tė zgjerimit, objekt i analizės sė kėtushme,
fillon me zgjerimin lindor. Kėrkesa e parė pėr anėtarėsim nga
ana e Britanisė sė Madhe ėshtė bėrė qė nė vitin 1961, pra vetėm
katėr vjet pas hyrjes nė fuqi tė Marrėveshjeve tė Romės. Por do
tė duheshin edhe njėmbėshjetė vite tė tjera, derisa Britania e
Madhe, Danimarka dhe Irlanda tė mund tė anėtarėsoheshin vėrtetė
nė Komunitet. Cilat ishin shkaqet e gjithė kėsaj?
|
|
Kundėrshtim i
de Gaulles |
Kundėrshtimi kokėfortė
e Presidentit farances de Gaulle ka patur njė rėndėsi vendimtare
nė kėtė kontekst. Kėtu mund tė kenė luajtur rol edhe motive tė
ndryshme ekonomike, por vendimtare kanė qenė analizat politike,
pikėrisht frika, se me njė anėtarėsim tė Britanisė sė Madhe
vend ky me lidhje tė ngushta me SHBA Shtetet e Bashkuara do tė
kishin mundėsi mė tė mėdha ndikimi mbi zhvillimin e Komunitetit.
Por pikėrisht kjo ishte kundėr idesė bazė sė de Gaulle nė lidhje
me organizimine Komunitetit Evropian si njė bashkėpunim shtetesh
kombėtare sovrane dhe tė pavarur nga ndikimi amerikan.
Por pėrkundėr kėsaj shtete tė tjera anėtare dhe komisioni e
konsiderojnė anėtarėsimin e mundshėm tė Britanisė sė Madhe si
njė kundėrpol tė dėshirueshėm pėr dominancėn franceze. Me fjalė
tė tjera: pozicioni i shteteve anėtare ndikohej nga perspektivat
bazė pėr zhvillimin e mėtejshėm tė Komunitetit Evropian.
Anėtarėsimi potencial britanik shihej si njė faktor, qė do tė
forconte apo dobėsonte pozicionin e vet nė kėtė ēėshtje dhe jo
si njė rreth problemesh mė vete.
|
|
Zgjerimi verior sipas modelit tonė tė
analizės |
Kjo do tė kishte
kėtė pamje nė modelin e faktorėve pėrcaktues:
 |
|
Interesat sektorialė tė Francės: Politika
bujqėsore |
Gjithsesi
parė nė terma afatgjatė Franca nuk do tė mundte ta pengonte
zgjerimin. Nė Samitin e Hagės tė vitit 1969 pasardhėsi i de
Gaulle, Georges Pompidou, ra dakord me rifillimin e negociatave.
Me rėndėsi vendimtare pėr kėtė rėnie dakord ishte fakti, qė nė
kuadrin e njė Package Deals tepėr tė gjerė u arrit tė mbaheshin
parasysh interesat e tė gjitha shteteve anėtare. Nė kontekstin
e kėsaj pakete zgjidhjesh Franca, pėr miratimin e dhėnė pėr
zgjerimin, mori pohimin e vendeve tė tjera pėr realizimin e
plotė dhe zgjerimin e Politikės sė Pėrbashkėt Bujqėsore. Dhe
kėtu dilnin nė skenė interesa sektoriale me peshė tė
jashtėzakonshme.
|
|
Psaojat e zgjerimit verior |
Sigurisht,
ne nuk mund ti trajtojmė me hollėsi pasojat e shumta tė kėtij
zgjerimi tė parė pėr rrjedhėn e mėtejshme tė procesit tė
integrimit. Gjithsesi ėshtė e qartė, qė me Britaninė e Madhe dhe
me Danimarkėn u shuan dy vende, tė cilat kishin njė kėndvėshtrim
krejtėsisht tė ndryshėm nė lidhje me rolin e Komunitetit. Pėr tė
dyja vendet Komuniteti Evropian ishte nė rradhe tė parė njė
komunitet ekonomik, prej tė cilit ato shpresonin tė pėrfitonin
ekonomikisht. Gjithashtu nė rastin e tė dyja vendeve as nuk bėhej
fjalė pėr kufizime tė mėtejshme tė sovranitetit kombėtar. Pėr tė
dyja kėto vende Komuniteti Evropian pėrfaqėsonte njė ēėshtje, pėr
tė cilėn opinioni publik ishte i dyzuar dhe i ndarė thellė.
Kjo situatė fillestare mbante pėrgjegjėsinė kryesore pėr faktin
qė nė kushtet e domosdoshmėrisė sė vendimmarrjes unanime
zhvillimi i Komunitetit nė vitet 70 de 80 karakterizohej nga
situata tė vazhdueshme krizash dhe stanjacioni.
|
[Kreu i faqes]
Zgjerimi jugor

|
Zgjerimi jugor i konsideruar si pozitiv |
Ndėrsa dėshira e mirė pėr njė anėtarėsim tė mundshėm
britanik tanimė ishte vėnė nė diskutim, ai i Greqisė,
Spanjės dhe Portugalisė, pra zgjerimi i Jugut, nė
kėndvėshtrimin politiko-strategjik konsiderohej njėzėri
si pozitiv dhe i nevojshėm. Shqetėsime ekzistonin nė
lidhje me pasojat ekonomike dhe institucionale. Niveli i
zhvillimit ekonomik i tė tre vendeve ishte dukshėm
shumė mė poshtė se mesatarja e Komunitetit;
heterogjeniteti nė rritje, pasojė e kėtij zhvillimi, si
dhe rritja e konsiderueshme e numrit tė shteteve anėtare
bėnin qė tė lindte frika e njė rėnieje tė efikasitetit
tė bashkėpunimit tė institucioneve dhe tė rrjedhės sė
proceseve vendimmarrėse.
|
|
Zgjerimi jugor i ndikuar nga vėshtirėsitė
e brendshme tė Komunitetit Evropian |
Por
zgjerimi jugor u ndikua nė pjesėn e tij mė tė madhe pėrmes
vėshtirėsive tė brendshme tė Komunitetit nė fillim tė viteve
80. Nė thelb kėtu bėhej fjalė pėr ndryshime parimore
opinionesh nė lidhje me linjėn e zhvillimit tė mėtejshėm tė
procesit tė zgjerimit. Kėto probleme bėheshin shkak pėr
vonesat e herėpashershme tė bisedimeve tė anėtarėsimit, dhe
vetėm pasi gjatė Samitit tė Fontainebleu tė vitit 1984 ishin
hedhur shinat nė drejtim tė Tregut tė Brendshėm dhe
Dokumentit tė Njėsimit Evropian, u bė e mundur tė bihej
dakord pėr njė datė konkrete tė anėtarėsimit tė Spanjės dhe
Portugalisė, pikėrisht pėr datėn 1 janar 1986. Edhe zgjerimi
jugor do tė kishte pasojat e veta mbi zhvillimin e
Komunitetit. Kėshtu, prej kėtij zgjerimi prekeshin fusha tė
veēanta, nė radhė tė parė Politika e Pėrbashkėt Bujqėsore.
Politika rajonale duhej zgjeruar, me qėllim qė tė merrej
miratimi i shteteve anėtare tė reja nė lidhje me Tregun e
Brendshėm e tė tjera si kėto.
|
|
Faktorėt pėrcaktues tė zgjerimit jugor |
Zgjerimi
jugor i paraqitur sipas modelit tonė tė faktorėve pėrcaktues
tregon shumė bukur se ēfarė roli kanė luajtur nė kėtė rast tė
gjithė faktorėt pėrcaktues.

Pėrcaktimet e Marrėveshjes, kishin nevojė pėr
miratimin e tė gjitha shteteve anėtare gjė qė e bėnte
rėnien dakord tejet tė vėshtirė, nėse sjellim ndėr mend
perspektivat dhe interesat e ndershme tė shteteve
anėtare.
Fusha e tensionit mes thellimit dhe zgjerimit. I pari
ishte i mundshėm vetėm nė lidhje mė njė proces tė
njėkohshėm thellimi(DNjE dhe tregu i Brendshėm).
Interesa sektorialė, veēanėrisht pėrsa i pėrket sektorit
bujqėsor.
Interesat kombėtare referuar zhvillimit tė mėtejshėm tė
Komunitetit Evropian. Nėse ai do tė merrte karakter
ndėrshtetėror dhe do tė vazhdonte tė pėrqendrohej nė
sektorin e ekonomisė sikurse do tė dėshironin Britania
e Madhe dhe Danimarka apo do tė lėviznin mė shumė nė
drejtim tė thellimit tė bashkėpunimit pėrfshirė kėtu
edhe dimensionin politik kjo ishte kėrkesa e
Gjermanisė.
Dhe
nė mbyllje frika nga paaftėsia vendimmarrėse e sistemit
tė BE nė kushtet e njė
heterogjeniteti nė rritje pasojė e zgjerimit jugor.
|
[Kreu i faqes]
Zgjerimi
EFTA
|
Zgjerimi EFTA-joproblematik |
Marrė nė tėrėsi si mė pak problematiku duhet
konsideruar zgjerimi i fundt me Austrinė,
Suedinė dhe Finlandėn. Marrėdhėniet mes
shteteve tė EFTA-s dhe Komunitetit ishin
rregulluar mbi baza marrėveshjesh bilaterale pėr
tregtinė e lirė qė nė vitin 1972, tė cilat u
shfuqizuan pėrmes njė marrėveshjeje nė janar
1994 pėr Zonen Ekonomike Evropiane (ZEE).
Marrėdhėniet ekonomike ishin tashmė prej njė
kohe tė gjatė shumė tė ngushta. Njė sėrė
rregullash komunitare, veēanėrisht nė sektorin e
tregut tė brendshėm, ishin aplikuar tashmė
pėrmes Marrėveshjes pėr ZEE nga tė tre vendet qė
pėrpara anėtarėsimt tė tyre. Krahas kėsaj,
qė tė
tre kėto vende dėshmonin pėr njė stad
relativisht tė lartė ekonomik. Njėri nga
problemet mė tė rėndėsishme dhe mė potenciale
politike, pikėrisht statusi i tyre neutral, pas
pėrfundimit tė konfliktit Lindje-Perėndim ishte
bėrė mė pak i rėndėsishėm. Interesi i tyre pėr
ēėshtje tė
tilla si njė transparencė mė e madhe
apo mė shumė politikė sociale dhe mjedisore
pritej tė jepte impulse tė reja nė kuadrin
e
politikave ekzistuese tė BE.
|
[Kreu i
faqes]
Faktorėt pėrcaktues tė tre raundeve tė zgjerimit: njė rezultat
|
Tė 3 zgjerimet tė ndikuara nga njė
kombinim i veēantė i faktorėve tė modelit |
Nėse do ti rishikonim shkurt edhe njėherė
tė tre raundet e zgjerimit, rezulton njė
zbullim interesant. Megjithėse tė gjitha
kėto raunde janė zhvilluar nė kushte tė
ndryshme, sikurse u tregua deri mė tani, ata
u ndikuan nė rrjedhėn e tyre nga
kombinime specifike tė faktorėve pėrcaktues,
sikurse i pėrcaktuam nė modelin tonė.

Si veēori e pėrbashkėt e tė
gjitha rauendeve tė deritanishme tė
zgjerimit duket se ėshtė fakti, qė tė
gjitha kanė qene tė lidhura me
thellimin e procesit tė integrimit.
Sillni ndėr mend kėtu Planin
werner
dhe krijimin e Bashkėpunimit Evropian
Politik (BEP) 1969, Dokumentin e
Njėsimit
Evropian 1987 dhe
Traktatin
e
Mastrihtit 1992.
Kaq
pėr zhvillimin dhe faktorėt pėrcaktues
tė raundeve tė deritanishme tė zgjerimit.
|
[Autor: Prof. Dr. Wolfgang Schumann]
[Kreu i
faqes]
|