|
| |
Niveli kombėtar
|
BE si sistem disanivelesh |
Nėse flitet pėr strukturėn institucionale tė BE, pjesa
mė e madhe e trajtimeve mjaftohen me paraqitjen e
organeve tė BE, pėrbėrjes dhe detyrave tė tyre si dhe
ndarjes sė detyrave mes kėtyre organeve. Diagrama e
mėposhtme bėn tė qartė faktin qė, dhe, arsyen pse kjo
mėnyrė trajtimi ėshtė shumė e paplotė dhe jep njė
pėrshtypje krejtėsisht tė gabuar
pėr Bashkimin Evropian.

Diagrama tregon se nga njėra anė janė tė pėrfaqėsuar
aktorė tė nivelit kombėtar dhe mbikombėtar,
tė cilėt
kontribuojnė nė vendimmarrje qeveritė kombėtare nė
Kėshillin e BE dhe nė Kėshillin Evropian, njėsitė
qeveritare nėnkombėtare nė Komisionin e rajoneve,
shoqatat nė Komisionin Ekonomiko-Social, dhe pėrveē
kėsaj popullsitė e shteteve anėtare zgjedhin deputetėt e
Parlamentit Evropian.
Nga ana tjetėr mund tė vihet re, qė vendimet e BE,
"ligjet" e tij, kanė efekt tė drejtpėrdrejtė dhe tė
detyrueshėm nė shtetet anėtare njėsoj sikurse ligjet
kombėtare dhe kjo nė njė masė dhe cilėsi gjithnjė e mė
tė konsiderueshme. Mjafton tė sillni ndėrmend faktin, qė
nė vendet e euro-zonės qeveritė e shteteve anėtare i
dorėzuan vetė kompetencat e tyre nė fushėn e politikės
monetare, aq tė rėndėsishme pėr sovranitetin kombėtar!
Por pėr zbatimin e kėtyre ligjeve nuk ėshtė administrata
e BE pėrgjegjėse por ajo lokale, rajonale dhe kombėtare.
Me fjalė tė tjera: tre nivelet janė tė ndėrthurura aq
ngushtė me njėri-tjetrin, sa qė detyrimisht ato duhet tė
merren nė shqyrtim dhe tė analizohen bashkarisht dhe nė
ndėrveprim.
Ndaj nė debatin shkencor flitet gjithmonė rreth "Sistemit-BE"
ose "Sistemit-BE disanivelesh".
|
|
Probleme nė pėrcaktimin e nivelit kombėtar |
Gjithsesi analiza e nivelit kombėtar lidhet me
vėshtirėsi shumė tė veēanta, sė pari pėr arsye se ėshtė
e vėshtirė tė pėrkufizohet qartė dhe saktė se ēfarė
pėrmbledh nė fakt "niveli kombėtar", si dhe cilat
struktura, cilėt aktorė dhe faktorė tė tjerė pėrcaktues
tė politikės sė shteteve anėtare nė kuptimin e Bashkimit
Evropian duhen pėrfshirė kėtu. Ne nuk duam dhe nė fund
tė fundit nuk duhet tė analizojmė sistemin politik tė
secilit prej 25 shteteve anėtare, por vetėm ato elemente
tė cilat marrin pjesė nė proceset vendimmarėse tė BE
dhe nė realizimin e politikės sė tij.
Sė dyti, sepse veē kėsaj ėshtė e nevojshme, qė kėta
faktorė tė sistematizohen nė mėnyrė tė arsyeshme, nė
mėnyrė qė, sė treti dhe sė fundmi, tė mund tė
identifikohen dhe kuptohen edhe ndryshimet kryesore mes
vendeve tė caktuara nė kėtė kontekst.
[Kreu i
faqes] |
|
Faktorė pėrcaktues tė politikės sė
shteteve anėtare rreth BE (niveli kombėtar) nė njė vėshtrim
Faktorė relativisht stabėl dhe relativisht tė ndryshueshėmn |
Diagrama
e mėposhtme bėn njė pėrpjekje pėr ta zgjidhur kėtė problem nė njė masė
disi tė kėnaqshme. Pėr njė kategorizimi sistematik tė faktorėve
pėrcaktues u bė fillimisht dallimi mes faktorėve relativisht stabėl,
pra vėshtirė tė ndryshueshėm ose vetėm nė perspektiva shumė afatgjata,
nga njėra anė, dhe, nga ana tjetėr, atyre faktorėve qė u nėnshtrohen
ndryshimeve afatshkurtra. Domethėnia analitike e njė kategorizimi tė
tillė, nė gjykimin tim, ėshtė absolutisht e
gjetur. Atėherė cili ėshtė
qėllimi i kriterit tė dytė tė kategorizimit, pikėrisht atij tė
specifikave sipas vendeve dhe fushave tė politikės?

|
|
Faktorė specifikė sipas fushave tė
politikės dhe sipas vendeve |
Sillni ndėr mend njohuritė tona rreth nivelit
mbikombėtar, ku konstatuam se ekziston njė masė e madhe
diferencimi funksional, pra,
dimensioni i fushave tė
politikės nė BE ka njė rėndėsi tė jashtėzakonshme. Sė
dyti,
mendoni pėr dallimet e konsiderueshme, qė vihen re
nė shtete tė veēanta anėtare nė fusha tė ndryshme.
Kėshtu pėr shembull marrėdhėniet e aktorėve tė politikės
bujqėsore mund tė kenė njė pamje krejtėsisht tė ndryshme
nga ato tė politikės sė mjedisit. Krahas kėsaj nė
politikėn bujqėsore Ju mund tė ndeshni njė "ideologji"
krejt tjetėr, nėse pavarėsisht nga njė politikė nė
pėrgjithėsi e orientuar pėr nga ekonomia e tregut
pranohen dhe praktikohen nderhyrje masive tė shtetit.
[Kreu i
faqes] |
|
Sfondi analitik i kategorizimit
|
Por
ēfarė do tė thotė kjo, e parė nga perspektiva e Bashkimit Evropian? Kjo
do tė thotė, qė edhe nė ato raste kur faktorėt specifikė tė vendeve tė
veēanta dallojnė shumė nga njėri-tjetri, nė fusha tė caktuara mund tė
ketė njė masė tė lartė pėrputhshmėrie, qė do ta lehtėsonte apo
fillimisht do ta mundėsonte bashkėpunimin. Si shembull pėr njė masė tė
lartė pėrputhshmėrie nė fusha specifike politike mund tė pėrmendim
Politikėn e Pėrbashkėt Bujqėsore nė kuptimin e pranueshmėrisė sė
ndėrhyrjeve masive tė shtetit nė bujqėsi -, e cila pikėrisht pėr kėtė
arsye u pėrfshi qė nė fillim nė proceset e bashkėpunimit dhe dėshmon njė
karakter tė mprehtė mbikombėtar. Ndėrsa njė shembull i mirė pėr njė masė
relativisht tė lartė dallimesh nė fusha specifike politike pėrbėn
politika sociale; kėtu bashkėpunimi u bė i mundur si duhet vetėm nė fund
tė viteve 80 dhe vazhdon tė dėshmojė njė karakter tė qartė
ndėrshtetėror.
|
|
Faktorė relativisht stabėl sipas vendeve |
Dhe
tė vijmė tani te vetė faktorėt pėrcaktues prezantuar mė sipėr dhe
pikėrisht nė fillim faktorėt relativisht stabėl, ndarė sipas vendeve
specifike, dhe po pėrmendim dy prej tyre, qė kanė tė bėjnė
drejtpėrsėdrejti me Bashkimin Evropian, pikėrisht sistemi vendimmarrės
dhe pėrspektivat bazė tė Bashkimit Evropian. Pėrsa i pėrket sistemit
vendimmarrės tė Komunitetit Evropian, kėtu do tė pėrmendnim si tė
rėndėsishme tre dimensione, nė lidhje me tė cilat mes shteteve anėtare
vihen re ndryshime tė konsiderueshme:
-
Ndarja e detyrave mes pushtetit ekzekutiv dhe legjislativ. Kėtu
konstatohet pėr Francėn njė ndikim shumė i dobėt i parlamentit, ndėrsa
pėr Danimarkėn njė ndikim tejet i madh i tij. Ndikim ky i fundit, i
cili natyrisht, parė nga perspektiva e njė popullsie daneze tė
pozicionuar disi nė mėnyrė skeptike pėrkundrejt BE, mund tė ketė
pasoja tė shumta pėr politikėn dhe zhvillimin e BE nė tėrėsi,
veēanėrisht nėse do tė duhet tė vendoset unanimisht.
-
Dimensioni i koordinimit tė Politikės sė Komunitetit Evropian. Nė kėtė
kontekst prezantonin Franca, me koordinimin e saj tepėr tė ngurtė dhe
tė centralizuar tė tė tė gjitha aktiviteteve politike tė Komunitetit,
dhe Gjermania, me njė masė tė lartė autonomie tė ministrive tė veēanta
dhe, pėr mė tepėr, fragmentimin pėrmes rendit federal, dy ekstreme tė
kundėrta. Gjithsesi vitet e fundit vihet re njė tendencė e
pėrgjithshme pėr t'u larguar nga koordinimi gjithėpėrfshirės nė
drejtim tė njė pavarėsie mė tė madhe tė aktorėve, qė veprojnė nė fusha
tė veēanta tė politikės, e cila bėn qė politika e BE tė humbasė
gjithnjė e mė shumė karakterin
e "politikės sė jashtme".
-
Raporti
i nivelit kombėtar dhe nivelit mbikombėtar. Se sa i rėndėsishėm
ėshtė ky aspekt, kėtė e tregon shembulli i situatės nė Gjermani me
rendin e saj federal, nė kuadėr tė tė cilit Landet Federale, qė prej
Marrėveshjes sė Maastrihtit, dhe, si pasojė e saj, qė prej marrjes nė
Kushtetutėn Gjermane tė nenit 23, kanė mundur tė ndikojnė fuqishėm
politikėn e Komunitetit Evropian. Edhe kėtu dėshmohet njė ndryshim
themelor me politikėn e jashtme normale.
[Kreu i
faqes] |
|
Perspektiva tė ndryshme nė lidhje me BE |
Se sa tė
ndryshme mund tė jenė perspektivat bazė, pra opinionet nė lidhje
me organizimin institucional tė bashkėpunimit nė Komunitetin Evropian
referuar raportit tė vazhdueshėm mes elementeve karakteristike tė
mbikombėtarizmit dhe tė ndėrshtetėsisė, kjo mund tė bėhet e qartė pėrmes
shembullit tė krahasimit tė Britanisė sė Madhe dhe Danimarkės nga njėra
anė, dhe Gjermanisė dhe Italisė nga ana tjetėr. Kėto ndryshime luajnė
natyrisht njė rol shumė tė rėndėsishėm nė rast ēėshtjesh thelbėsore dhe
rishikimesh tė marrėveshjes, dhe, sikurse shpjeguam nė
kursin bazė 3
, janė
shtuar edhe mė shumė qė prej zgjerimit lindor tė BE me 10 shtete tė
tjera anėtare.
|
|
Faktorė tė tjerė relativisht stabėl sipas
vendeve |
Kaq nė
lidhje me disa prej faktorėve mė tė rėndėsishėm relativisht stabėl, nė
pėrputhje me specifikat e vendeve. Unė nuk do tė doja tė pėrmendja kėtu
shumė hollėsisht karakteristikat e pėrgjithshme tė sistemit tė
shteteve anėtare. Kėtu bėjnė pjesė ndėr tė tjera pėrcaktimet
juridiko-konstitucionale, strukturat dhe kuadri institucional, kultura
politike si dhe orientimet e rendit politik. Me rėndėsi janė kėtu
dallimet pėrkatėse mes shteteve anėtare dhe pasojat qė lidhen me to. Nė
kėtė kontekst ėshtė gjithashtu i rėndėsishėm konstatimi, qė nė rrjedhėn
e bashkėpunimit dallimet pjesėrisht shumė tė mėdha, tė themi nė lidhje
me ēėshtje tė rendit publik, janė zvogėluar, gjė qė ka ēuar nė njė
proces afrimi, duke bėrė tė mundur njė projekt tė tillė sikurse ishte
Bashkimi Monetar.
|
|
Faktorė relativisht stabėl sipas fushave |
Edhe nė
lidhje me faktorėt relativisht stabėl ndarė sipas fushave tė caktuara
do tė doja tė flisja shkurtimisht. Kėrkimet Shkencore Krahasuese mbi
Sistemet nė vitet e fundit janė marrė nė mėnyrė intensive me
marrėdhėniet mes aktorėve nė fusha tė veēanta politike, me rrjetet
Policy, dhe kanė konstatuar, qė kėto e ndikojnė nė mėnyrė tė
konsiderueshme
nė
prodhimtarinė politike nė fushėn e tyre pra edhe
politikėn referuar BE. Kjo ėshtė provuar nė mėnyrė mbresėlėnėse nė njė
studim rreth politikės mjedisore tė BE. Nėsė nė njė fushė tė caktuar
politike arrin tė krijohet njė politikė komunitare, deri nė ēmasė ėshtė
e mundur kjo dhe cila do tė ishte pamja e saj konkrete, kėto varen shumė
nga pėrputhshmėria e rrjeteve Poicy nė shtetet anėtare.
Ideologjitė sipas fushave specifike
pra idetė bazė, se cila duhet tė jetė politikė nė njė fushė tė
caktuar, janė tė rėndėsishme, nėse pėrputhja e tyre, krahasuar sipas
shteteve anėtare, mund tė krijojė pika reference pėr njė bashkėpunim, si
dhe tė bėjė tė mundur kėtė tė fundit, megjithė dallimet e mėdha nė
faktorėt specifike sipas vendeve, sikurse janė pėr shembull perspektivat
bazė pėrkundrejt Komunitetit Evropian. Kėtu do tė pėrmendnim si shembuj
politikėn agrare, por edhe Tregun e Brendshėm, ku Britania e Madhe,
megjithė heqjen e padėshiruar tė unanimitetit ishte e gatshme tė
bashkėpunonte, pasi ideologjia e projektit ekonomi e lirė tregu dhe
konkurrencė e lirė nė pėrgjithėsi dhe liberalizim nė veēanti -
pėrputhej me perspektivat britanike.
|
|
Faktorė relativisht tė ndryshueshėm |
Dhe
kėshtu kemi mbėrritur sė fundmi te faktorėt relativisht tė
ndryshueshėm. Ata vėshtirė se kanė nėvojė pėr shpjegime tė
mėtejshme. Fakti qė qeveritė mund tė kenė ide tė ndryshme nė lidhje me
politikėn evropiane, qė ato reagojnė ndaj situatave dhe opinioneve
aktuale, dhe, qė kjo ndikon politikėn e Komunitetit pėrmes ndėrthurjes
sė niveleve tė ndryshme dhe modaliteteve tė vendimmarjes, kėtė e kanė
treguar bindshėm ndėrrimet e qeverive nė Britaninė e Madhe, Francė apo
Gjermani gjatė gjysmės sė dytė tė viteve 90 |
[Autor: Prof. Dr. Wolfgang
Schumann]
[Kreu i
faqes]
|