Hyrje: Karakteristikat më të rëndësishme të Procesit të Integrimit



Fushë tensioni mes mbikombëtar -ndërqeveritar

Që me këtë segment të shkurtër të zhvillimit, që kemi analizuar deri tani, ne mundëm të njohim një karakteristikë qendrore të procesit të integrimit, e cila këtu është më e dukshme se gjithkund tjetër, pikërisht tensionin e vazhdueshëm mes një organizimi mbikombëtar, sikurse e gjejmë te KEQÇ, dhe tendencave më shumë ndërshtetërore, sikurse i shohim në Marrëveshjet e Komunitetit Evropian, ku mund të konstatohej një kalim i kompetencave nga organet mbikombëtare në shtetet anëtare. Kjo fushë tensioni gjendet edhe në segmentin kohor për të cilin do të flasim tani, pikërisht nga themelimi i Komunitetit Evropian Ekonomik deri në ndryshimin e madh të marrëveshjes, me të ashtuquajturin Dokument të Njësimit Evropian (DNjE), në vitin 1987.

Fushë tensioni mes zgjerim - thellim

Fusha e dytë e tensionit, që përcakton jo vetëm periudhën mes KEE dhe DNjE, por është me rëndësi maksimale edhe në ditët e sotme, është ajo mes zgjerimit dhe thellimit. Këto të dyja do të përbëjnë kompasin dhe boshtin e analizës sonë të mëtejshme të zhvillimit të BE-së, por sigurisht në lidhje të drejtpërdrejtë me çështjet kryesore të përmendura në fillim.
 

Tendenca mbikombëtare

Le të fillojmë me tendencat mbikombëtare të këtij segmenti kohor, dhe këtu ka faktikisht një sërë të tilla për tu përmendur:
 

• Ngritja e institucioneve të përbashkëta për tre komunitetet ekzistuese, KEA, KEQÇ dhe KEE, pëmes të ashtuquajturës marrëveshje fuzioni, e cila u ratifikua në vitin 1965 dhe hyri në fuqi në vitin 1967.
• Zëvendësimii kontributeve financiare të shteteve anëtare përmes pajisjes së komunitetit me një buxhet të vetin, sipas vendimit të Këshillit në vitin 1970.
• Ngritja e Zyrës Evropiane të Revizionimit si dhe kalimi i kompetencave të përforcuara buxhetore Parlamentit Evropian (PE) përmes të së ashtuquajturës „Marrëveshja e Brukselit” të vitit 1975.
• Futja e zgjedhjeve të drejtpërdrejta për PE, vendim ky që u mor ne vitin 1976. Zgjedhjet e para direkte u zhvilluan në vitin 1979

Këto ishin ngjarjet formale, qartësisht të identifikueshme, të cilat janë tregues të një zhvillimi mbikombëtare.

[Kreu i faqes]

Por një faktor tjetër ndikues edhe më i rëndësishëm ishte jurisdiksioni i Gjykatës Evropiane. Me anë të një sërë vendimesh të një natyre krejtësisht unike ajo ndryshoi në një masë jashtëzakonisht të madhe Marrëveshjen e KEE duke i dhënë asaj elemente të një kushtetute të mirëfilltë. Kështu ndër të tjera u zbatua edhe parimi i efektit direkt dhe indirekt të së Drejtës së Komunitetit Evropian. Gjykata Evropiane ia doli që e drejta Komunitare të kishte përparësi në raport me atë kombëtare, si dhe të përfshinte në jurisdiksionin e KE edhe gjykatat kombëtare, duke i inkurajuar ato, që në rast paqartësish në çështje të ndryshme të kërkonin ndërmjetësinë e Gjykatës Evropiane.

Në këtë mënyrë përmes Gjykatës Evropiane u krijua një rend juridik, i cili ngjante me ato të sistemeve kombëtare dhe kalonte përtej gjithçkaje, që njihej deri në moment në fushën e marrëdhënieve ndërshtetërore. Ky rend juridik u bë karakteristika par excellence e ekzistencës unike të KEE-së.

Dhe në mbyllje të përmendim edhe një pikë tjetër shumë të rëndësishme, pikërisht faktin që gjatë periudhës, të cilën ne po analizojmë, filluan gradualisht, sidomos pas fillimit të viteve '80, të përfshiheshin gjithnjë e më shumë fusha politike në bashkëpunimin zhvilluar në kuadër të Komunitetit Evropian. Në këtë mënyrë DNjE, në thelb, nuk bëri gjë tjetër vetëm se konkretizoi në mënyrë kontraktuale atë që më parë kishte qenë praktikë.

[Kreu i faqes]

Tendenca ndërqeveritare

Tanimë mund të krijohet përshtypja, që Komuniteti Evropian është zhvilluar dukshëm më shumë në dimensionin e mbikombëtarizmit. Por nuk ishte aspak kështu, dhe këtë e bën të qartë një vështrim në disa zhvillime të përzgjedhura, që dëshmojnë elementin e ndërshtetshmërisë.

Le të fillojmë me të ashtuquajturin Kompromis të Luksemburgut të fillim të vitit 1966. Përse bëhet fjalë këtu? Fillimisht Këshilli i Ministrave, organi qendror i KEE, do të ndryshonte në datën 1 janar 1966, sipas Marrëveshjes, procedurën e vendimmarrjes duke kaluar nga vendime unanime në ato me shumicë votash. Por qeveria franceze, nën drejtimin e De Gaulle e refuzoi këtë në mënyrë të vendosur. Kur më pas në mes të vitit 1966 nuk ishte arritur ende të bihej dakord për çështjen aq të diskutuar të financimeve agrare, ajo tërhoqi përfaqësuesin e vet nga Këshilli, për të penguar marrjen e vendimeve. Kjo e ashtuquajtur „Politikë e karriges së zbrazët” ishte kriza e parë e KEE.

Kjo krizë u zgjidh në vitin 1966 përmes „Kompromisit të Luksemburgut”. Në kuadër të këtij kompromisi shtetet anëtare ranë dakord të hiqnin dorë nga vendimet me shumicë votash, sikurse ishte parashikuar, nëse do të prekeshin interesa jetësore të një vendi. Ndaj de facto vazhdoi të ishte i vlefshëm parimi i vendimmarrjes unanime, sikurse është karakteristike edhe për format tradicionale të bashkëpunimit ndërshtetëror. Kjo përbënte një kthesë të qartë në historinë e integrimit.


Një ngjarje tjetër, që dëshmonte për drejtimin ndërshtetëror ishte institucionalizimi i koordinimit të politikës së jashtme mes shteteve anëtare - me anë të të ashtuquajturit Bashkëpunim Politik Evropian (BPE) - në vitin 1969. Ai përbënte ndër të tjera një reagim ndaj zgjerimit me Danimarkën, Irlandën dhe Britaninë e Madhe, me të cilat Komuniteti Evropian filloi të përfaqësontë një fuqi gjithnjë e më të rëndësishme ndërkombëtare. Me rëndësi për kontekstin tonë është fakti, që BPE-ja u zhvillua jashtë kuadrit të Komunitetit Evropian dhe fillimisht në mënyrë krejtësisht të vetëdijshme pa asnjë referencë ndaj tij si dhe fakti që ekzistonte parimi i vendimmarrjes unanime - sikurse ishte e zakonshme në marrëdhëniet krejt normale ndërkombëtare.

[Kreu i faqes]

Fushë tensioni mes zgjerim - thellim

Le të vijmë në fushën e dytë të tensioneve- zgjerimi kundrejt thellimit - dhe këtu të përmendim fillimisht rrjedhën e ngjarjeve. Zgjerimi i Komunitetit në periudhën mes KEE dhe DNjE u realizua në tre hapa.

• Zgjerimi verior me Danimarkën, Irlandën dhe Mbretërinë e Bashkuar (1973)
• Zgjerimi jugor (I) me Greqinë (1981)
• Zgjerimi jugor (II) me Spanjën dhe Portugalinë (1986)

Pra në më pak se 20 vjet Komuniteti mundi saktësisht të dyfishonte numrin fillestar të anëtarëve të tij. Kjo pati një sërë pasojash, rreth të cilave do të flasim menjëherë më pas. Por fillimisht duhet të përcaktojmë, që raundet e zgjerimit shoqëroheshin gjithnjë edhe më zgjerimin dhe thellimin e bashkëpunimit. Kështu, për shembull, raundi i zgjerimit të vitit 1973 dha impulse vendimtare për institucionalizimin e BPE, ndërsa zgjerimet në dimensonin jugor përçuan, ndër të tjera, impulse të rëndësishme për zyrtarizimin dhe zgjerimin e politikës rajonale.


Efekti tjetër problematik: numri më i madh i shteteve anëtare mbarti edhe një heterogjenitet në rritje të interesave dhe perspektivave të tyre në lidhje me çështjen, se përse do të shërbejë ky KEE dhe si do të duhet të zhvillohet më tej ai, si dhe dëmtoi shumë rëndë aftësinë vendimmarrëse. Mendoni vetëm, që në këtë moment, sipas Kompromisit të Luksemburgut vendimet duhet të ishin unanime.

[Kreu i faqes]

Faktorët përcaktues të DNjE

Kështu kemi mbërritur në fundin e etapës, e cila zgjati pothuaj 20 vjet, në Dokumentin e Njësimit Evropian (DNjE) si ndryshimi i parë i madh i Marrëveshjes. Pyetja e parë që lind në këtë kontekst do të ishte padyshim, se si u bë e mundur që pas dy dekadash qetësie në zhvillimin formal të Komunitetit Evropian të mbërrihej deri këtu, prej nga erdhën impulset, cilët ishin faktorët që e mundësuan të gjithë këtë. Këtu duhen përmendur në mënyrë të veçantë tre prej tyre:
 

• Së pari, aftësia në rritje për vendimmarrje në kontekstin e unanimitetit (Kompromisi i Luksemburgut) dhe interesave heterogjene (zgjerimi).
• Së dyti frika serioze, e shprehur gjithnjë e më shpesh prej politikanësh të rëndësishëm në fillim të viteve '80, se mos në këtë gjendje të aftësisë vendimmarrëse dhe në kushtet e mungesës së një tregu të brendshëm të  përbashkët do të mbeteshin shumë prapa SHBA dhe Japonisë në aspektin teknologjik.
• Së treti, fakti, që perspektivat e qeverive në disa prej shteteve të mëdha anëtare do të afroheshin dukshëm qoftë të kushtëzuara nga ndërrimi i qeverive (në Britaninë e Madhe 1979 Margaret Thatcher, në Gjermani marrja e pushtetit nga Kohl në vitin1982 dhe zgjedhjet e reja në vitin 1983) qoftë përmes proceve të ndryshimit të kursit (Francë: Mitterand shkëputet nga politika ekonomike deri atëherë socialiste).

Konferencë qeveritare, Programi i Tregut të Brendshëm dhe DNjE

Në këtë situatë disa shtete anëtare dhe, jo më pak, Komisioni ndërmorën një sërë iniciativash, të cilat synonin që Komuniteti të ishte funksional. Këto iniciativa përfunduan në Programin e Tregut të Brendshëm, me anë të të cilit mendohej që deri në fund të vitit 1992 të mënjanoheshin të gjitha pengesat ekzistuese mes shteteve anëtare, para së gjithash pengesat jo-tarifore për tregtinë, në mënyrë që të mund të ngrihej një treg vërtet i përbashkët dhe me vendim të Këshillit të Evropës më 1985, të thirrej një konferencë qeveritare për ndryshimin e Marrëveshjeve të Romës sipas nënit 235 të Marrëveshjes për KEE, e cila më pas do të çonte drejt DNJE.
 

Ristë e DNjE

Risitë në kuadër të DNJE kishin këtë përmbajtje, përmbledhur shkurtimisht:
 

• Përfshirjen e një sëre fushash të tjera politike brenda kuadrit të politikës së mbështetur me marrëveshje. Këtu bëjnë pjesë politika mjedisore, por edhe ajo për kërkimet shkencore dhe teknologjinë, si dhe politika rajonale.
• Përfshirja e realizimit të Tregut të Brendshëm si objektiv i Marrëveshjes.
• Ndryshimi dhe plotësimi i modaliteteve ekzistuese të vendimmarrjes. Këtu bënte pjesë ndër të tjera futja e një procedure të re vendimmarrjeje, e cila parashikonte miratimin në Këshillin e Ministrave me shumicë të kualifikuar si dhe mundësi shumë më të mëdha ndikimi për Parlamentin Evropian, i cili deri në atë moment kishte ushtruar vetëm funksione këshilluese.
• Rregullore kontraktuese për bashkëpunimin e shteteve anëtare në fushën e politikës së jashtme, por gjithsesi jashtë kuadrit të Marrëveshjes për KEE.
   

Bilanc i Etapës së 3-të

Nga pikëpamja politiko-konstitucionale një hap i qartë në drejtim të mbikombëtarizimit dhe në fushën e politikës materiale një zgjerim mbresëlënës i nivelit të integrimit, pra edhe i fushave të politikës, objekt i bashkëpunimit të parashikuar në Marrëveshjen për Komunitetine Evropian – kështu mund të formulohen më një fjali ndryshimet e sjella nga DNjE. Këtu është e rëndësësishme të shihet, që këto ndryshime nuk do të kishin qenë aspak të mundshme për t’u realizuar në këtë formë pa hapat e vegjël dhe të shumtë të viteve, që pasuan krijimin e KEE, si dhe pa përvojat e jetuara nga dhe në shtetet anëtare gjatë kësaj periudhe në kuadër të bashkëpunimit. Gjithashtu duhet vënë në pah edhe fakti, që këto ndryshime do të ndikonin zhvillimin e jashtëm si faktorë shumë të rëndësishëm përcaktues.